Czym są wybory samorządowe i dlaczego są tak ważne?
Samorząd – władza najbliżej mieszkańców
Wybory samorządowe decydują o tym, kto będzie zarządzał gminą, powiatem i województwem. To nie jest „mała polityka”. To właśnie na tym poziomie zapadają decyzje o jakości dróg lokalnych, cenie śmieci, dostępności żłobków, wyglądzie przestrzeni publicznej, ofercie kulturalnej czy lokalnych podatkach. Samorząd terytorialny to w praktyce pierwszy kontakt obywatela z państwem – przez urząd gminy, powiatu czy urząd marszałkowski.
W odróżnieniu od wyborów parlamentarnych, w wyborach samorządowych wybiera się osoby, które spotykasz w sklepie, na boisku, w szkole twojego dziecka. Kandydat na radnego często mieszka kilka ulic dalej. To sprawia, że wybory samorządowe są bardziej „namacalne”: decyzja wyborcza przekłada się bezpośrednio na codzienne doświadczenia, a nie tylko na ogólną politykę państwa.
Samorząd ma realne kompetencje: buduje i utrzymuje infrastrukturę lokalną, zarządza szkołami podstawowymi i ponadpodstawowymi (w zależności od szczebla), organizuje transport publiczny, lokalne programy zdrowotne, wspiera organizacje pozarządowe, inwestuje w sport i kulturę. O tym, jak te zadania są wykonywane, decydują osoby wybrane w wyborach samorządowych.
Różnica między wyborami samorządowymi a parlamentarnymi
W wyborach do Sejmu i Senatu wybierasz przedstawicieli, którzy tworzą prawo krajowe, uchwalają budżet państwa i kontrolują rząd. W wyborach samorządowych wybierasz tych, którzy to prawo wdrażają na twoim terenie i decydują o konkretnych usługach publicznych. Kluczowe różnice to:
zakres kompetencji – parlament: sprawy ogólnokrajowe, samorząd: sprawy lokalne i regionalne,
skala – poseł często reprezentuje setki tysięcy wyborców, radny gminny – czasem kilkaset lub kilka tysięcy,
sposób kontaktu – do radnego i wójta możesz napisać lub pójść na dyżur w urzędzie, zwykle bez większego problemu,
rodzaj ordynacji – w wyborach samorządowych stosuje się różne systemy w zależności od szczebla i wielkości jednostki.
Świadome głosowanie w wyborach samorządowych wymaga zrozumienia, co dokładnie wybieramy, jak liczone są głosy i czym różnią się poszczególne szczeble samorządu. Bez tego łatwo zgubić się w gąszczu list, okręgów i nazw stanowisk.
Trzy poziomy samorządu: gmina, powiat, województwo
System samorządowy w Polsce jest trójstopniowy. Obywatel może brać udział w wyborach do:
rady gminy (lub rady miasta) i wójta/burmistrza/prezydenta miasta,
rady powiatu (jeśli w danym miejscu powiat istnieje),
sejmiku województwa.
Każdy z tych poziomów ma inne zadania i inny sposób wybierania przedstawicieli. Dlatego wybory samorządowe są złożone – dostajesz kilka kart do głosowania, a na każdej obowiązują trochę inne zasady. Dobrze jest przejść przez ten proces krok po kroku, żeby żadna karta nie poszła na marne.
Źródło: Pexels | Autor: Edmond Dantès
Co dokładnie wybieramy w wyborach samorządowych?
Rada gminy i rada miasta – lokalny „parlament”
Rada gminy (lub rada miasta w gminach miejskich) to organ stanowiący i kontrolny na poziomie gminy. Uchwala lokalne prawo (uchwały, regulaminy), przyjmuje budżet, decyduje o lokalnych podatkach i opłatach (np. podatek od nieruchomości, opłata za śmieci), kontroluje wójta/burmistrza/prezydenta miasta.
Liczba radnych zależy od wielkości gminy. Przykładowo: w małej gminie może być 15 radnych, w średnim mieście 21, w największych – 28 lub więcej. Radni wybierani są w okręgach wyborczych, które obejmują część gminy. Mieszkańcy danego okręgu głosują na listy komitetów wyborczych, a następnie na konkretnych kandydatów.
W praktyce to radni:
decydują, gdzie powstaną nowe chodniki, place zabaw, boiska,
uchwalają strategię rozwoju gminy,
określają zasady korzystania z lokali gminnych, stypendiów, dotacji,
możliwością głosowania za lub przeciw wnioskowi o odwołanie wójta/burmistrza/prezydenta miasta (w szczególnych sytuacjach).
Jeśli chcesz wpływać na kierunek rozwoju twojej miejscowości – wybór radnych gminnych ma kluczowe znaczenie. Ich decyzje są często mniej widoczne medialnie, ale odczuwalne na co dzień.
Wójt, burmistrz, prezydent miasta – jednoosobowa władza wykonawcza
Równolegle z radą gminy wybierany jest wójt (w gminie wiejskiej), burmistrz (w gminie miejsko-wiejskiej lub mieście mniejszym) albo prezydent miasta (w większym mieście). To organ wykonawczy: kieruje urzędem gminy/miasta, wykonuje budżet, zarządza majątkiem gminy, nadzoruje jednostki organizacyjne (np. szkoły, ośrodek pomocy społecznej, zakład komunalny).
W praktyce wójt/burmistrz/prezydent:
realizuje inwestycje przyjęte w budżecie (budowa dróg, szkół, przedszkoli),
negocjuje z inwestorami i partnerami zewnętrznymi,
reprezentuje gminę na zewnątrz, podpisuje umowy,
przygotowuje projekty uchwał dla rady gminy.
Stanowisko to jest wybierane w wyborach bezpośrednich – głosujesz na konkretną osobę. Jeżeli żaden z kandydatów nie uzyska ponad 50% ważnych głosów w pierwszej turze, organizowana jest druga tura z udziałem dwóch najlepszych kandydatów. To odróżnia wybór wójta/burmistrza/prezydenta miasta od wyboru radnych, gdzie stosuje się system proporcjonalny w większych gminach.
Rada powiatu – zadania ponadgminne
Rada powiatu funkcjonuje tam, gdzie istnieje powiat: w powiatach ziemskich (kilka–kilkanaście gmin) oraz powiatach grodzkich (miasta na prawach powiatu, choć tu kompetencje powiatu i gminy łączą się w jednej radzie miasta). W powiatach ziemskich rada powiatu decyduje o sprawach, które wykraczają poza jedną gminę, ale nie są jeszcze poziomem województwa.
Do zadań powiatu należą m.in.:
szpitale powiatowe i część opieki zdrowotnej,
średnie szkoły ponadpodstawowe (licea, technika, szkoły branżowe),
drogi powiatowe między gminami,
urzędy pracy i polityka rynku pracy,
pomoc społeczna na poziomie ponadgminnym (np. DPS-y),
geodezja, nadzór budowlany, wybrane pozwolenia i decyzje administracyjne.
Radni powiatowi są wybierani w okręgach wielomandatowych, a sposób liczenia głosów jest proporcjonalny (metoda D’Hondta). Rada powiatu wybiera z własnego grona zarząd powiatu i starostę – czyli władzę wykonawczą powiatu. Starosta nie jest wybierany bezpośrednio przez obywateli, ale pośrednio – przez radnych, których obywatele wyłaniają w wyborach.
Sejmik województwa – poziom regionalny
Sejmik województwa to organ stanowiący na najwyższym poziomie samorządu. Decyduje o strategii rozwoju regionu, wykorzystaniu funduszy unijnych, inwestycjach infrastrukturalnych o znaczeniu regionalnym (np. drogi wojewódzkie, duże projekty komunikacyjne), wspieraniu kultury i innowacji.
Sejmik wybiera zarząd województwa i marszałka województwa, którzy wykonują uchwały sejmiku i zarządzają bieżącą pracą administracji wojewódzkiej (urząd marszałkowski i jednostki podległe). To na tym poziomie zapada wiele decyzji o przyznaniu środków z funduszy europejskich konkretnym projektom gmin, powiatów, organizacji pozarządowych czy firm.
Wybory do sejmiku odbywają się w dużych okręgach wielomandatowych, obejmujących znaczną część województwa. Obowiązuje system proporcjonalny, a głosy liczone są metodą D’Hondta. Wynik tych wyborów wpływa również pośrednio na ogólnopolską scenę polityczną, ponieważ sejmiki często odzwierciedlają poparcie dla partii politycznych w regionach.
Struktura kart wyborczych: co dostajesz w lokalu?
Ile kart dostaje wyborca w wyborach samorządowych?
Wyborca zameldowany na stałe (lub dopisany do rejestru wyborców w gminie) otrzymuje w lokalu wyborczym kilka kart. Ich liczba zależy od tego, na jakim terenie mieszka. Standardowo są to:
karta do rady gminy / rady miasta,
karta do wójta / burmistrza / prezydenta miasta,
karta do rady powiatu (w powiatach ziemskich),
karta do sejmiku województwa.
W miastach na prawach powiatu (np. duże miasta wojewódzkie) nie ma osobnych wyborów do rady powiatu, bo funkcję powiatu pełni samo miasto. W takich miastach wyborca dostaje zwykle trzy karty: do rady miasta, prezydenta miasta i sejmiku województwa.
Każda karta jest inna, czasem w innym kolorze, często z wyraźnym nagłówkiem, co wybierasz. Warto po otrzymaniu kart policzyć je i szybko spojrzeć na nagłówki, aby upewnić się, że niczego nie brakuje. Jeśli masz wątpliwości, komisja ma obowiązek wyjaśnić, co jest czym – bez sugerowania, na kogo głosować.
Jak wygląda karta proporcjonalna, a jak większościowa?
W wyborach samorządowych występują dwa główne typy kart:
karty z listami kandydatów (system proporcjonalny) – do rady gminy (w większych gminach), rady powiatu, sejmiku województwa,
karty z pojedynczymi nazwiskami (system większościowy) – do wójta/burmistrza/prezydenta miasta oraz do rady gminy w gminach do określonej liczby mieszkańców (okręgi jednomandatowe).
Na karcie proporcjonalnej zobaczysz kilka list kandydatów, zwykle oznaczonych numerem, nazwą komitetu i symbolem. Każda lista zawiera kilka–kilkanaście nazwisk. Stawiasz jeden znak „X” przy nazwisku wybranego kandydata, a twój głos liczy się jednocześnie na jego listę i na niego indywidualnie.
Na karcie większościowej do wójta/burmistrza/prezydenta miasta lista jest krótka: kilka nazwisk lub – czasem – tylko dwa lub trzy. Stawiasz znak „X” przy jednym nazwisku. Zwycięża ten, kto uzyska wymaganą większość, a jeśli nie uda się tego osiągnąć w pierwszej turze – rozstrzyga dogrywka.
Zasady poprawnego głosowania na kartach
Żeby głos był ważny, trzeba zachować kilka podstawowych reguł. Najważniejsze to:
stawiasz jeden znak „X” (co najmniej dwie linie przecinające się w obrębie kratki) przy jednym nazwisku na każdej karcie,
nie zaznaczasz więcej niż jednego kandydata na danej karcie (wyjątek: szczególne rozwiązania – np. wybory do rady osiedla, ale to już inne głosowania),
nie dopisujesz własnych nazwisk ani komentarzy,
nie skreślasz, nie zamazujesz całej listy – skreślenia nie zmieniają ważności, ale mogą wprowadzić chaos.
Jeśli przez pomyłkę postawisz znak „X” przy więcej niż jednym kandydacie na karcie, zwykle twój głos jest nieważny na tej karcie. Kiedy zorientujesz się od razu, możesz poprosić o nową kartę – komisja ma obowiązek przyjąć zniszczoną kartę, opisać incydent w protokole i wydać nową, ale tylko raz.
Źródło: Pexels | Autor: Edmond Dantès
Ordynacja wyborcza do rady gminy: jednomandatowe i wielomandatowe okręgi
Małe gminy: system większościowy i okręgi jednomandatowe
W gminach do określonej liczby mieszkańców stosuje się większościowy system wyboru radnych w okręgach jednomandatowych. Oznacza to, że:
gmina jest podzielona na tyle okręgów, ilu ma być radnych,
w każdym okręgu wybierany jest jeden radny,
Jak działa wybór radnych w małych gminach?
W praktyce głosowanie w okręgu jednomandatowym jest proste: na karcie masz listę kandydatów startujących w twoim okręgu (często z różnych komitetów, czasem tylko z jednego). Stawiasz znak „X” przy jednym nazwisku. Mandat zdobywa ten, kto uzyska najwięcej ważnych głosów w okręgu – nawet jeśli nie przekracza połowy wszystkich głosów.
Taki system faworyzuje osoby rozpoznawalne lokalnie: sołtysów, działaczy społecznych, właścicieli lokalnych firm. Często startują oni z komitetów niezależnych, niekoniecznie związanych z ogólnopolską partią. Skutkiem jest to, że w małych gminach rady bywają bardziej „obywatelskie”, a mniej partyjne.
Konsekwencje systemu większościowego w małych gminach są wyraźne:
ważna jest osobista kampania w okręgu (spotkania, rozmowy, obecność na lokalnych wydarzeniach),
nawet silny komitet może zostać bez mandatu, jeśli w kilku okręgach przegra minimalnie,
pojedynczy kandydat z dobrym wynikiem w swoim okręgu może wejść do rady, mimo że jego komitet w skali gminy ma małe poparcie.
W takim układzie liczy się przede wszystkim relacja kandydat–mieszkańcy okręgu. Program komitetu czy partii schodzi często na drugi plan – choć oczywiście nie znika.
Większe gminy: system proporcjonalny i listy kandydatów
W większych gminach, zwykle miejskich, stosuje się proporcjonalny system wyboru radnych w okręgach wielomandatowych. Okręg wybiera kilku radnych, a wyborca oddaje głos na jednego kandydata z wybranej listy. Ten głos liczy się na dwa sposoby: dla całej listy (komitetu) oraz dla konkretnej osoby na tej liście.
W dużym mieście okręg może obejmować kilka dzielnic albo ich część. Na karcie znajdziesz wtedy szereg list – partyjnych i obywatelskich. Każda ma swój numer, nazwę i kandydatów ustawionych w kolejności (od pierwszego miejsca do ostatniego).
System proporcjonalny oznacza, że:
liczy się łączny wynik listy w okręgu – im więcej głosów na kandydatów danego komitetu, tym więcej mandatów dla tej listy,
o tym, kto konkretnie wejdzie do rady z danej listy, decyduje liczba głosów na poszczególnych kandydatów,
nawet mniejszy komitet ma szansę na 1 mandat, jeśli przekroczy odpowiedni poziom poparcia w okręgu.
W takim systemie ważne są dwie rzeczy naraz: marka komitetu (partia, ruch miejski) i osobisty wynik kandydata. Często zdarza się, że kandydat z dalszego miejsca przeskakuje tych z góry listy, bo dostał dużo głosów preferencyjnych.
Przydział mandatów w systemie proporcjonalnym: metoda D’Hondta
W wyborach do rad w większych gminach, a także do rad powiatów i sejmików, stosuje się metodę D’Hondta. To algorytm, który przelicza głosy na listy na konkretne mandaty.
Cały proces można streścić w kilku krokach:
Zliczanie głosów na listy. Sumuje się głosy oddane na wszystkich kandydatów danego komitetu w okręgu. Wynik to liczba głosów listy.
Dzielniki D’Hondta. Liczbę głosów każdej listy dzieli się przez kolejne liczby naturalne: 1, 2, 3, 4, itd., tyle razy, ile jest mandatów w okręgu.
Tworzenie rankingu. Wszystkie otrzymane ilorazy (dla wszystkich list) układa się w jednym szeregu – od największego do najmniejszego.
Przydział mandatów. Mandaty otrzymują kolejno te listy, których ilorazy znalazły się na najwyższych pozycjach rankingu – aż do wyczerpania liczby mandatów.
W efekcie większe komitety są lekko premiowane – łatwiej im zgarnąć więcej mandatów. Mniejsze ugrupowania mogą jednak wejść do rady, jeśli ich poparcie przekroczy pewien poziom. W praktyce oznacza to, że rozproszenie głosów na wiele małych list może skończyć się tym, że mandaty przejmą największe komitety.
Jak liczone są głosy na kandydatów z tej samej listy?
Gdy wiadomo już, ile mandatów przypada na każdą listę, trzeba wskazać osoby, które je obejmą. Tu decyduje indywidualny wynik każdego kandydata – liczba głosów, które otrzymał w okręgu.
Dla każdej listy:
układa się kandydatów w kolejności od największej liczby głosów do najmniejszej,
tyle pierwszych osób z tej listy wchodzi do rady, ile mandatów zdobyła lista w tym okręgu.
Numer na liście (1, 2, 3…) ma znaczenie psychologiczne – osoby z początku listy częściej przyciągają spojrzenie. Nie blokuje jednak awansu z dalszego miejsca, jeśli kandydat przekonał do siebie wyborców. Zdarza się, że osoba z końca listy zbiera rekordową liczbę głosów i to ona ostatecznie wchodzi do rady.
Próg wyborczy i małe komitety
W wyborach samorządowych na poziomie sejmików województw obowiązuje formalny próg wyborczy – typowo 5% dla komitetów wyborców i partii oraz 8% dla koalicji (liczony w skali województwa). Komitet, który nie przekroczy progu, nie uczestniczy w podziale mandatów, nawet jeśli w danym okręgu lokalnie wypada dobrze.
Na niższych poziomach (rady gmin, rady powiatów) najważniejszy jest próg „faktyczny”, wynikający z samej metody D’Hondta i liczby mandatów do podziału. Jeśli komitet ma bardzo mało głosów, matematycznie nie jest w stanie „przebić się” do czołówki ilorazów. Skutkiem jest to, że:
komitety budowane wokół jednej osoby czy małej grupy znajomych mają trudności z uzyskaniem choćby jednego mandatu,
wyborcy głosujący na bardzo niszowe inicjatywy często w praktyce wzmacniają większe ugrupowania, które przekroczą próg.
Dlatego przed wyborami samorządowymi w większych miastach obserwuje się łączenie małych ruchów miejskich w szersze komitety, by nie zmarnować głosów rozproszonych między wiele list.
Organizacja okręgów i list: skąd wiadomo, gdzie głosujesz?
Podział gminy na okręgi wyborcze
Podział na okręgi nie jest przypadkowy. Ustala go rada gminy w odrębnej uchwale, z zachowaniem zasad określonych w kodeksie wyborczym. Najważniejsze kryteria to:
zachowanie zbliżonej liczby mieszkańców w każdym okręgu,
spójność terytorialna – okręg ma obejmować sąsiadujące ze sobą ulice, sołectwa, osiedla,
respektowanie granic jednostek pomocniczych (sołectw, dzielnic), jeśli jest to możliwe.
W praktyce w małej gminie wiejskiej okręgi często pokrywają się z granicami sołectw albo grup sołectw. W dużym mieście dzielnica bywa dzielona na dwa–trzy okręgi, aby zachować równowagę liczby mieszkańców.
Podział na okręgi bywa kontrowersyjny. Zdarza się, że mieszkaniec jednego osiedla jest w innym okręgu niż sąsiad z ulicy obok, bo tak wynika z przyjętej mapy. Dlatego przed wyborami warto sprawdzić, w którym okręgu jesteś ujęty i jacy kandydaci tam startują.
Jak sprawdzić swój okręg i lokal wyborczy?
Informacje o okręgach i lokalach wyborczych są publiczne. Można je znaleźć m.in.:
na stronie internetowej gminy/miasta – w zakładce poświęconej wyborom,
w Biuletynie Informacji Publicznej (BIP) gminy,
na obwieszczeniach wywieszanych na tablicach ogłoszeń, w urzędzie, w komunikacji miejskiej,
w państwowym serwisie wyborczym prowadzonym przez właściwy organ wyborczy.
W dniach poprzedzających wybory wiele miast wysyła również do mieszkańców pisemne zawiadomienia o miejscu głosowania. Jeżeli zmieniłeś miejsce zamieszkania albo dopisałeś się do rejestru wyborców, dobrze zweryfikować, czy twoje nazwisko znajduje się w spisie wyborców w odpowiednim lokalu.
Tworzenie list kandydatów: kto może wystartować?
Listy kandydatów zgłaszają komitety wyborcze. Mogą to być:
komitety partii politycznych,
komitety wyborcze wyborców (np. lokalne inicjatywy, ruchy miejskie),
komitety organizacji, które spełniają warunki ustawowe.
Aby wystartować, komitet musi zarejestrować się w odpowiednim organie wyborczym i zebrać odpowiednią liczbę podpisów poparcia mieszkańców danego okręgu (lub jednostki samorządu). Liczba wymaganych podpisów zależy od rangi wyborów i wielkości jednostki.
Kandydatem na radnego gminnego może zostać osoba, która m.in.:
ma prawo wybierania w danych wyborach (czynne prawo wyborcze),
najczęściej jest zameldowana lub stale zamieszkuje na terenie gminy (albo spełnia inne kryteria wskazane w przepisach),
nie jest pozbawiona praw publicznych ani wyborczych.
W praktyce zgłaszanie list kończy się na kilka tygodni przed dniem głosowania. Po ich rejestracji komisarz wyborczy publikuje obwieszczenia z numerami list i nazwiskami kandydatów – to dokumenty, które później zobaczysz też w lokalu wyborczym.
Źródło: Pexels | Autor: Edmond Dantès
Jak oddać głos świadomie: od programu do wyniku
Czy wybierać osobę, czy komitet?
W wyborach do rad masz do czynienia z dwiema płaszczyznami wyboru. Z jednej strony głosujesz na konkretną osobę, którą chcesz widzieć w radzie. Z drugiej – przez to, że twoje „X” zasila również wynik listy, wspierasz cały komitet.
Warto więc przyjrzeć się zarówno sylwetkom kandydatów, jak i temu, co deklaruje ich zaplecze. Nawet najbardziej aktywny radny w pojedynkę niewiele zrobi, jeśli jego pomysły nie zyskają poparcia większości rady. Z kolei silny klub radnych bez wyrazistych ludzi w terenie może mieć problem z rozpoznaniem realnych potrzeb mieszkańców.
Jak czytać lokalne programy wyborcze?
Programy w wyborach samorządowych różnią się od ogólnopolskich. Zamiast wielkiej polityki są w nich zwykle:
planowane inwestycje (drogi, szkoły, przedszkola, tereny zielone),
propozycje dotyczące komunikacji publicznej i parkowania,
pomysły na wsparcie seniorów, rodzin, osób z niepełnosprawnościami,
koncepcje dotyczące budżetu obywatelskiego, konsultacji społecznych, przejrzystości działań urzędu,
kwestie dotyczące bezpieczeństwa, kultury, sportu, mieszkalnictwa.
Przy ocenie programu przydają się trzy pytania:
Czy zapowiedzi są konkretne? („zwiększymy liczbę miejsc w żłobkach w dzielnicy X”, a nie „zadbasz o rodziny”).
Czy mieszczą się w kompetencjach danej władzy? Rada gminy nie zmieni ogólnokrajowego prawa podatkowego, ale może np. różnicować wysokość lokalnych opłat.
Czy komitet pokazuje, jak chce to sfinansować? Samo „zwiększymy” bez wskazania źródeł bywa sygnałem, że to tylko hasło.
Rola frekwencji i „różnicy kilku głosów”
W wyborach samorządowych margines zwycięstwa jest często bardzo mały. Zdarza się, że o tym, kto zostanie radnym w okręgu, decyduje kilkanaście, a czasem kilka głosów. Jeden blok, jedna klatka schodowa, jedno sołectwo mniej lub bardziej zmobilizowane może przechylić szalę.
Przy niższej frekwencji każdy głos ma większy ciężar. Jeśli w okręgu głosuje kilka tysięcy osób, a do zdobycia mandatu wystarczą setki głosów, grupa kilkudziesięciu zmotywowanych wyborców potrafi realnie zmienić wynik. Stąd nacisk lokalnych komitetów na bezpośredni kontakt z mieszkańcami – od drzwi do drzwi, na zebraniach, spotkaniach w szkołach czy domach kultury.
Praktyczna strona głosowania: od wejścia do lokalu do wrzucenia karty
Co dzieje się w lokalu wyborczym?
Procedura w lokalu jest ściśle uregulowana. Po wejściu:
podchodzisz do właściwego stolika komisji (dla twojego obwodu),
okazujesz dokument tożsamości ze zdjęciem (dowód osobisty, paszport, inny dokument dopuszczony prawem),
członek komisji wyszukuje cię w spisie wyborców i prosi o podpis,
Jak wygląda samo głosowanie przy urnie?
Po podpisaniu się w spisie wyborców członek komisji wydaje ci karty do głosowania – zwykle osobną kartę do każdej instytucji wybieranej tego dnia (rada gminy, rada powiatu, sejmik województwa, wójt/burmistrz/prezydent miasta). Na każdej karcie składasz osobny głos.
Standardowo dalsza kolejność kroków wygląda tak:
Odbierasz karty, sprawdzasz, czy są opatrzone pieczęcią komisji oraz czy otrzymałeś komplet (można dopytać komisję, ile kart powinieneś dostać).
Udajesz się za parawan lub do kabiny, gdzie możesz spokojnie i bez pośpiechu oddać głos.
Stawiasz znak „X” w odpowiednim miejscu na każdej z kart – zgodnie z zasadami dla danego rodzaju wyborów.
Składasz karty (tak, aby nie były widoczne dla innych osób) i podchodzisz do urny wyborczej.
Samodzielnie wrzucasz karty do urny, pod nadzorem komisji.
W lokalu nie można robić zdjęć innym wyborcom ani dopuszczać do sytuacji, w której ktoś „kontroluje” twój głos. Kabina lub parawan mają zagwarantować, że decyzja będzie naprawdę tajna.
Jak poprawnie postawić „X” na karcie?
W polskim prawie wyborczym prawidłowe zaznaczenie głosu wymaga postawienia znaku „X” w kratce przy wybranym kandydacie lub przy wybranej liście (w zależności od rodzaju wyborów). Przez „X” rozumie się co najmniej dwie linie przecinające się w obrębie kratki.
Przydają się trzy praktyczne reguły:
nie wychodź z liniami daleko poza kratkę – lekkie przekroczenie krawędzi nie unieważnia głosu, ale lepiej zachować czytelność,
nie używaj korektora, zaklejania, długopisu w innym kolorze – trzymaj się ciemnego, dobrze widocznego atramentu,
nie dopisuj swoich komentarzy, rysunków ani innych znaków w polu karty.
Jeśli się pomylisz (np. postawisz „X” w złej kratce), możesz poprosić o nową kartę. Komisja ma obowiązek odnotować, że wydano ci nową, a starą unieważnić. W praktyce lepiej spokojnie przeczytać kartę zanim postawisz pierwszy znak.
Głos ważny i głos nieważny – różnice w praktyce
To, kiedy głos jest ważny, zależy od konkretnych wyborów. W samorządowych kluczowe są dwa zestawy zasad: dla organów wybieranych większościowo (np. wójt, burmistrz, prezydent miasta, radni w małych gminach jednomandatowych) oraz dla organów wybieranych proporcjonalnie (rady gmin w większych miastach, rady powiatów, sejmiki).
Wybory wójta, burmistrza, prezydenta miasta
Na karcie znajdują się nazwiska kandydatów z kratkami. Twój głos jest:
ważny – jeżeli postawisz jeden „X” przy nazwisku tylko jednego kandydata,
nieważny – jeżeli postawisz „X” przy więcej niż jednym nazwisku albo nie postawisz go w ogóle.
Wybory do rady w systemie proporcjonalnym (kilku radnych z okręgu)
Na karcie zobaczysz listy komitetów wraz z kandydatami. W takim głosowaniu:
stawiasz jeden „X” przy nazwisku jednego kandydata z jednej z list,
twój głos liczy się jednocześnie dla konkretnej osoby i dla całej listy komitetu.
Najczęstsze przyczyny głosu nieważnego to:
postawienie „X” przy dwóch i więcej kandydatach na tej samej karcie,
zaznaczenie kandydatów z różnych list,
brak jakiegokolwiek znaku w kratce.
Dodatkowe dopiski (np. skreślenie kogoś, komentarz na marginesie) nie unieważniają głosu, o ile wciąż widać jednoznacznie jeden poprawny „X” w odpowiednim miejscu.
Co jeśli komisja popełni błąd albo coś budzi wątpliwości?
Członkowie komisji też są tylko ludźmi, dlatego procedura przewiduje zabezpieczenia. Jeżeli:
nie ma cię w spisie wyborców, a masz pewność, że powinieneś być ujęty,
komisja odmówi wydania nowej karty mimo oczywistej pomyłki,
masz zastrzeżenia co do sposobu liczenia głosów czy zachowania komisji,
masz prawo zareagować. W pierwszej kolejności można:
poprosić o wyjaśnienie przewodniczącego komisji,
zażądać wpisania swojej uwagi do protokołu komisji obwodowej,
skontaktować się z właściwym komisarzem wyborczym (dane kontaktowe są publiczne).
Po zakończeniu głosowania ustawa przewiduje możliwość wniesienia protestu wyborczego, jeżeli nieprawidłowości mogły mieć wpływ na wynik. To narzędzie używane rzadko, ale bywa istotne, gdy zwycięzca i przegrany dzieli kilka głosów.
Głosowanie korespondencyjne i pełnomocnictwo – kiedy można skorzystać?
Prawo przewiduje ułatwienia dla osób, które nie mogą osobiście stawić się w lokalu. Zależnie od aktualnych przepisów i rodzaju wyborów mogą to być:
głosowanie korespondencyjne – z dostarczeniem pakietu wyborczego do domu i odesłaniem go pocztą albo przez upoważnioną osobę,
głosowanie przez pełnomocnika – wyznaczasz osobę, która w dniu wyborów odda głos w twoim imieniu w tym samym obwodzie.
Z tych form korzystają zwykle osoby z niepełnosprawnościami, w podeszłym wieku lub mające poważne ograniczenia w poruszaniu się. Skorzystanie z takiego rozwiązania wymaga złożenia wniosku z wyprzedzeniem w urzędzie gminy – terminy i szczegółowe warunki są każdorazowo wskazane w obwieszczeniach wyborczych.
Dostępność lokali wyborczych dla osób z niepełnosprawnościami
Coraz więcej lokali dostosowuje się do potrzeb osób z ograniczoną mobilnością, problemami wzroku czy słuchu. Wśród typowych rozwiązań są m.in.:
lokale umieszczone na parterze lub wyposażone w windę lub podjazd,
kabiny o obniżonym blacie, umożliwiające swobodne manewrowanie wózkiem,
karty do głosowania z nakładkami w alfabecie Braille’a,
możliwość wejścia do lokalu z osobą pomagającą w poruszaniu się (z zastrzeżeniem, że ta osoba nie może zastąpić wyborcy przy samym głosowaniu).
Jeżeli wiesz, że potrzebujesz udogodnień, warto wcześniej sprawdzić, który lokal w twojej gminie jest dostosowany i ewentualnie złożyć wniosek o zmianę obwodu głosowania na taki, który spełni twoje potrzeby.
Liczenie głosów i ogłaszanie wyników na poziomie gminy
Po zamknięciu lokali komisja obwodowa plombuje urnę i rozpoczyna liczenie głosów. Przebiega ono według szczegółowej procedury:
Sprawdzenie stanu plomb i otwarcie urny.
Policzenie wszystkich kart wyjętych z urny i porównanie ich liczby z liczbą wydanych kart (zgodnie ze spisem wyborców).
Oddzielne liczenie głosów dla każdej karty (czyli osobno dla rady gminy, powiatu, sejmiku, wójta itd.).
Zakwalifikowanie każdego głosu jako ważnego lub nieważnego i wpisanie wyników do protokołu.
Protokoły z poszczególnych obwodów trafiają do komisji wyższego szczebla (np. gminnej, powiatowej), gdzie są sumowane. Na poziomie gminy widać już, ile głosów w całej gminie uzyskały listy i poszczególni kandydaci.
Jak przeliczane są głosy na mandaty w radzie?
Mechanizm przeliczania głosów na mandaty w wyborach proporcjonalnych opiera się na metodzie D’Hondta, o której była mowa wcześniej, ale to dopiero pierwsza część układanki. Druga to przypisanie zdobytych mandatów konkretnym osobom z list.
Po podliczeniu głosów w okręgu:
ustala się, ile mandatów otrzymał każdy komitet (na podstawie ilorazów),
liczbę mandatów komitetu „wypełnia się” kandydatami z tej listy, według liczby głosów, które każdy z nich zdobył w okręgu.
Jeżeli więc lista komitetu A uzyskała w danym okręgu trzy mandaty, do rady wchodzą trzej kandydaci z tej listy z największą liczbą głosów indywidualnych. Numer na liście ma tu znaczenie jedynie pośrednie – realnie liczy się poparcie wyborców.
Co się dzieje po wyborach: układanie większości w radzie
Sam fakt, że komitet zdobył dużo mandatów, nie oznacza automatycznie stabilnych rządów. Po ogłoszeniu wyników zaczyna się etap tworzenia większości w radzie. W praktyce wygląda to tak:
radni z jednego komitetu tworzą klub radnych lub kilka klubów (jeśli np. lista była koalicyjna),
kluby negocjują porozumienia programowe – ustalają, kto poprze którego kandydata na przewodniczącego rady, a później na wójta czy burmistrza (tam, gdzie wybór szefa gminy zależy od rady),
czasem kluczowy okazuje się jeden mandat przewagi, który przesądza o tym, kto będzie miał większość.
Ostateczny układ sił często różni się od prostego podsumowania wyniku list. Zdarza się, że pojedynczy radny z małego komitetu staje się „języczkiem u wagi”, od którego głosu zależą decyzje całej rady.
Rola wyborcy między jednymi a drugimi wyborami
Relacja między mieszkańcem a samorządem nie kończy się po wrzuceniu kart do urny. W ciągu kadencji masz kilka narzędzi wpływu na działalność władz lokalnych:
udział w sesjach rady – większość z nich jest jawna, można przyjść na obrady, a często także je śledzić online,
kontakt z radnym – dyżury radnych, spotkania w terenie, maile i media społecznościowe służą do zgłaszania problemów i pomysłów,
budżet obywatelski – w wielu miastach mieszkańcy współdecydują o części wydatków gminy, zgłaszając i wybierając projekty,
inicjatywa uchwałodawcza mieszkańców – w niektórych gminach mieszkańcy mogą zgłosić projekt uchwały, jeśli zbiorą wymaganą liczbę podpisów.
To, jak aktywnie lokalna społeczność korzysta z tych narzędzi, wpływa na jakość samorządu nie mniej niż sam dzień głosowania. W gminach, gdzie mieszkańcy pojawiają się na sesjach i reagują na projekty uchwał, radni lepiej kalkulują skutki swoich decyzji.
Referenda lokalne i odwołanie władz
Samorząd to nie tylko wybory co kilka lat. Ustawa przewiduje też możliwość zorganizowania referendum lokalnego, m.in. w sprawie odwołania wójta, burmistrza, prezydenta miasta czy rady przed końcem kadencji.
Do przeprowadzenia takiego referendum potrzebna jest inicjatywa (np. grupa mieszkańców lub rada gminy) oraz zebranie odpowiedniej liczby podpisów. O ważności referendum decyduje frekwencja i wynik głosowania – szczegóły określają przepisy. To narzędzie używane w wyjątkowych sytuacjach, kiedy konflikt między mieszkańcami a władzą wykonawczą lub radą jest głęboki i trwały.
Dlaczego znajomość ordynacji samorządowej się opłaca?
Reguły głosowania, liczenia głosów i tworzenia list mogą wydawać się zawiłe, lecz przekładają się na bardzo konkretne sprawy: od stanu dróg i szkół po ceny biletów w komunikacji czy zasady gospodarowania zielenią. Im lepiej rozumiesz, co faktycznie wybierasz w dniu wyborów samorządowych, tym łatwiej przełożyć własne oczekiwania na świadomy głos.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Co to są wybory samorządowe i czym różnią się od parlamentarnych?
Wybory samorządowe to głosowanie, w którym mieszkańcy wybierają władze lokalne: rady gmin, powiatów, sejmiki województw oraz wójtów, burmistrzów i prezydentów miast. Te organy decydują o sprawach najbliższych codziennemu życiu: drogach lokalnych, śmieciach, szkołach, żłobkach, transporcie czy lokalnych podatkach.
Od wyborów parlamentarnych różnią się przede wszystkim zakresem kompetencji (sprawy lokalne vs ogólnokrajowe), skalą (radny reprezentuje znacznie mniej osób niż poseł), łatwiejszym kontaktem z wybranymi osobami oraz stosowaną ordynacją wyborczą – w samorządach łączy się różne systemy w zależności od szczebla.
Kogo konkretnie wybieramy w wyborach samorządowych?
W wyborach samorządowych głosujemy na kilku poziomach jednocześnie. Obywatel może wybierać:
radę gminy lub radę miasta oraz wójta, burmistrza albo prezydenta miasta,
radę powiatu (jeśli na danym terenie funkcjonuje powiat ziemski),
sejmik województwa.
W miastach na prawach powiatu jedna rada miasta pełni jednocześnie funkcję rady gminy i powiatu, a mieszkańcy dodatkowo wybierają prezydenta miasta.
Jaką rolę pełni rada gminy (rada miasta) i dlaczego jej wybór jest ważny?
Rada gminy lub rada miasta to lokalny „parlament”, który uchwala prawo miejscowe, decyduje o budżecie i lokalnych podatkach oraz kontroluje działania wójta, burmistrza czy prezydenta. Od decyzji radnych zależy m.in. gdzie powstaną chodniki, place zabaw, boiska, jak będzie wyglądać przestrzeń publiczna i ile zapłacimy za śmieci.
Wybór radnych ma bezpośredni wpływ na codzienność mieszkańców, choć często jest mniej widoczny w mediach niż polityka ogólnokrajowa. Radni wybierani są w okręgach obejmujących część gminy, na listach komitetów wyborczych.
Czym różni się wójt, burmistrz i prezydent miasta i jak są wybierani?
Wójt, burmistrz i prezydent miasta to jednoosobowe organy wykonawcze gminy. Różnica między nimi wynika głównie z typu i wielkości gminy: wójta wybiera się w gminie wiejskiej, burmistrza w gminie miejsko-wiejskiej lub mniejszym mieście, a prezydenta – w większym mieście.
Są oni wybierani w wyborach bezpośrednich – głosujemy na konkretną osobę. Jeśli nikt nie zdobędzie ponad 50% ważnych głosów w pierwszej turze, odbywa się druga tura między dwoma kandydatami z najlepszym wynikiem. Wybrany włodarz realizuje budżet, kieruje urzędem, nadzoruje jednostki gminy i reprezentuje ją na zewnątrz.
Jakie zadania ma rada powiatu i czym zajmuje się starosta?
Rada powiatu odpowiada za sprawy, które przekraczają granice jednej gminy, ale nie sięgają poziomu województwa. Należą do nich m.in. szpitale powiatowe, szkoły ponadpodstawowe, drogi powiatowe, urzędy pracy, część pomocy społecznej oraz wybrane decyzje administracyjne.
Radni powiatowi wybierani są w okręgach wielomandatowych w systemie proporcjonalnym (metoda D’Hondta). Rada powiatu wybiera z własnego grona zarząd powiatu i starostę – organ wykonawczy powiatu, który nie jest wybierany bezpośrednio przez mieszkańców, lecz pośrednio, przez radnych.
Co to jest sejmik województwa i za co odpowiada marszałek?
Sejmik województwa to organ stanowiący na poziomie regionalnym. Ustala strategię rozwoju całego województwa, decyduje o wykorzystaniu funduszy unijnych i o dużych inwestycjach infrastrukturalnych (np. drogi wojewódzkie, transport regionalny), a także o wsparciu kultury, innowacji i projektów społecznych.
Sejmik wybiera zarząd województwa oraz marszałka, którzy realizują jego uchwały i zarządzają administracją wojewódzką. Wybory do sejmiku odbywają się w dużych okręgach wielomandatowych, również w systemie proporcjonalnym metodą D’Hondta.
Ile kart do głosowania dostaje wyborca w wyborach samorządowych?
Liczba kart do głosowania zależy od miejsca zamieszkania wyborcy i struktury samorządu na danym terenie. Co do zasady mieszkaniec może otrzymać osobne karty do rady gminy (miasta), na wójta/burmistrza/prezydenta, do rady powiatu oraz do sejmiku województwa.
W miastach na prawach powiatu układ kart wygląda nieco inaczej (rada miasta łącząca kompetencje gminy i powiatu + prezydent). Dlatego warto sprawdzić przed wyborami, ile kart powinieneś otrzymać w swojej gminie, aby żadnej z nich nie pominąć w lokalu wyborczym.
Co warto zapamiętać
Wybory samorządowe decydują o władzach gmin, powiatów i województw, które odpowiadają za usługi i infrastrukturę najbliżej mieszkańców (drogi, śmieci, żłobki, przestrzeń publiczna, kultura, lokalne podatki).
Samorząd terytorialny ma realne i szerokie kompetencje – od zarządzania szkołami i transportem publicznym, przez lokalne programy zdrowotne, po wspieranie organizacji pozarządowych oraz inwestycje w sport i kulturę.
Wybory samorządowe różnią się od parlamentarnych zakresem spraw (lokalne vs ogólnokrajowe), skalą reprezentacji (radny ma znacznie mniej wyborców niż poseł), łatwiejszym kontaktem z wybranymi osobami oraz zróżnicowaną ordynacją wyborczą.
System samorządowy w Polsce jest trójstopniowy: wybieramy radę gminy/miasta i wójta/burmistrza/prezydenta, radę powiatu (tam, gdzie jest powiat) oraz sejmik województwa – a na każdą z tych funkcji głosuje się na innej karcie.
Rada gminy/miasta pełni rolę lokalnego „parlamentu”: uchwala budżet i lokalne prawo, ustala wysokość wielu opłat, decyduje o inwestycjach (np. chodniki, place zabaw) oraz kontroluje wójta/burmistrza/prezydenta.
Wójt, burmistrz lub prezydent miasta to jednoosobowa władza wykonawcza, wybierana bezpośrednio; odpowiada za realizację budżetu i inwestycji, zarządzanie urzędem i majątkiem gminy, nadzorowanie jednostek podległych oraz reprezentowanie gminy na zewnątrz.
